Xalqaro korrupsiyaga qarshi sud (IACC) taklif etilgan xalqaro sud bo‘lib, u korrupsiyaga aralashgan rahbarlarga qarshi jinoiy qonunlar ijrosini kuchaytirish maqsadida tashkil etilmoqda. Sudni tashkil etish g‘oyasi dastlab AQSh Massachusets okrugi federal sudining katta sudyasi Mark L.M.Wolf tomonidan 2012-yildagi Sankt-Peterburg xalqaro huquq forumida, 2014-yildagi Global boshqaruv bo‘yicha jahon forumida hamda 2014-yilda Brookings instituti va “The Washington Post” nashrlaridagi maqolalarda ilgari surilgan.
IACC taklifi 2018-yilda Amerika san’at va fanlar akademiyasining “Daedalus” jurnalida e’lon qilingan “Dunyoga Xalqaro korrupsiyaga qarshi sud kerak” nomli maqolada yanada rivojlantirildi. 2022-yilda Amerika san’at va fanlar akademiyasi sudya Mark L. Wolf, sudya Richard Goldstone va professor Robert Rotbergning “Xalqaro korrupsiyaga qarshi sud bo‘yicha rivojlanayotgan taklif” sarlavhali maqolasini nashr etdi.
IACCni tashkil etish tashabbusi 2016-yilda sudya Mark L. Wolf, Janubiy Afrika Respublikasi Oliy sudi sobiq sudyasi, sobiq Yugoslaviya va Ruanda bo‘yicha xalqaro jinoiy tribunallarning bosh prokurori Richard Goldstone hamda boshqa hamkasblari tomonidan asos solingan “Integrity Initiatives International” (III) nohukumat tashkiloti tomonidan boshqarilmoqda. III ning vazifasi “korrupsiyaga yo‘l qo‘ygan va inson huquqlarini muntazam ravishda buzadigan rahbarlarni jazolash va ularning faoliyatini cheklash uchun jinoiy qonunlar ijrosini kuchaytirish hamda demokratik jarayon orqali ularni o‘z fuqarolariga xizmat qilishga sodiq rahbarlar bilan almashtirish imkoniyatlarini yaratishdan iborat”. IACCni tashkil etish, korrupsiyaga qarshi milliy chora-tadbirlarni qo‘llab-quvvatlash va o‘z mamlakatlarida yirik korrupsiyaga qarshi kurashishga sodiq bo‘lgan yoshlar tarmog‘ini shakllantirish tashkilotning asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan hisoblanadi.
Tuzilish
Katta korrupsiya — davlat rahbarlarining (kleptokratlarning) shaxsiy manfaatlari yo‘lida davlat hokimiyatini suiiste’mol qilishi — pandemiyalarga samarali choralar ko‘rish, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish, demokratiya va inson huquqlarini rivojlantirish, BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta’minlash hamda yanada adolatliroq, qoidalarga asoslangan global tartibni o‘rnatish yo‘lidagi asosiy to‘siqdir.
Katta korrupsiya qonunlar yetishmasligi tufayli emas, balki boshqa sabablarga ko‘ra davom etmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Korrupsiyaga qarshi konvensiyasiga (UNCAC) a’zo bo‘lgan 189 davlatning har birida korrupsion harakatlarni jinoiy javobgarlikka tortadigan qonunlar mavjud. Shunday bo‘lsa-da, kleptokratlar o‘zlari hukmronlik qilayotgan mamlakatlarda odil sudlovni nazorat qilganlari bois jazosiz qolmoqdalar.
IACC korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha xalqaro tizimda muhim bo‘shliqni to‘ldiradi. U kleptokratlar va ularning hamtovoqlariga qarshi amaldagi milliy korrupsiyaga qarshi qonunlarni yoki ularning yangi xalqaro muqobilini qo‘llaydi. IACC so‘nggi chora sudi sifatida faoliyat yuritadi. Bir-birini to‘ldirish tamoyiliga asoslanib, u faqat a’zo davlat ishni ko‘rib chiqishni istamasa yoki bunga qodir bo‘lmasa, jinoiy ish qo‘zg‘atadi. Shunday qilib, IACC mahalliy hukumatlarga korrupsiyaga qarshi tegishli jarayonlarni yo‘lga qo‘yish uchun turtki bo‘lishi mumkin, ayni paytda samarali jarayonlar hali mavjud bo‘lmagan joylarda korrupsiyaga botgan rahbarlarning javobgarlikka tortilishini ta’minlaydi.
IACCdagi sud jarayoni ko‘p hollarda mahkum etilgan kleptokratlarning qamoqqa olinishiga olib keladi va shu tariqa demokratik jarayon uchun ularni halol rahbarlar bilan almashtirish imkoniyatini yaratadi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, kleptokratlar o‘zlari boshqarayotgan mamlakatlarning ularni javobgarlikka tortadigan sudga qo‘shilishiga yo‘l qo‘ymasliklari mumkin.
IACC samarali bo‘lishi uchun 20-25 ta vakolatli davlatlarning ishtirok etishi zarur, bunda kleptokratlar ko‘pincha korrupsiyadan olingan mablag‘larni yuvadigan yirik moliyaviy markazlar va ular o‘z boyliklarini sarflaydigan va investitsiya qiladigan jozibador mamlakatlar ham qamrab olinishi lozim. IACC a’zo davlat hududida yoki fuqarosi tomonidan sodir etilgan jinoyatning har qanday yoki barcha unsurlarini sud ta’qibiga olish vakolatiga ega bo‘ladi va shu tarzda transmilliy jinoiy tarmoqlarga qarshi kurasha oladi.