OECD Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi (rasmiy nomi: Xalqaro biznes bitimlarida chet el davlat amaldorlariga pora berishga qarshi kurash to‘g‘risidagi konvensiya) — Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) tomonidan qabul qilingan xalqaro huquqiy hujjat bo‘lib, unga qo‘shilgan davlatlardan chet el davlat amaldorlariga pora berishni jinoyat deb e’lon qilishni talab qiladi. Konvensiya huquqiy jihatdan majburiy xalqaro bitimdir va korrupsiyaning “taklif qilish” yoki “berish” tomoniga e’tibor qaratadi. Ya’ni, kompaniya yoki jismoniy shaxs tomonidan chet el amaldoriga pora taklif qilish yoki pora berish harakatlarini jinoyat sifatida belgilashni nazarda tutadi. Uning asosiy maqsadi — xalqaro biznes muhitida teng raqobat sharoitini yaratish.
2017-yilda o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, konvensiya a’zosi bo‘lmagan davlatlardagi korporatsiyalarga nisbatan konvensiyaga a’zo davlatlarda faoliyat yurituvchi transmilliy korporatsiyalar pora berishga kamroq moyil bo‘lgan. 2021-yilgi boshqa bir tadqiqot esa quyidagilarni ko‘rsatgan: konvensiya ayrim hollarda a’zo bo‘lmagan davlatlar kompaniyalarining poraxo‘rlik miqdorining oshishiga olib kelishi mumkin, shuningdek, konvensiya a’zolari bo‘lgan davlatlarning kompaniyalari pora berish amaliyotini vositachilar orqali, ya’ni konvensiyaga a’zo bo‘lmagan davlatlardagi oraliq shaxslar orqali amalga oshirishga o‘tishi mumkin.
Tarix
1989-yilda OECD chet el davlat amaldorlariga pora berish bo‘yicha milliy qonunchiliklarni taqqoslab o‘rganish uchun maxsus ishchi guruh tashkil etdi. 1994-yilda OECD Vazirlar kengashi “Xalqaro biznes bitimlarida poraxo‘rlik haqida Kengash tavsiyasi”ni qabul qildi. Konvensiya 1997-yil 17-dekabrda imzolangan va 1999-yil 15-fevralda kuchga kirgan. Shuningdek, 2009-yilgi tavsiya imzolovchi davlatlarga chet el amaldorlariga pora berishning “taklif qiluvchi/ta’minlovchi” tomonini aniqlash, oldini olish, shuningdek, bu boradagi ayblovlarni qanday tekshirish bo‘yicha qo‘shimcha yo‘riqnoma taqdim etadi.
Tamoyillar
Konvensiya ishtirokchilari chet el davlat amaldorlariga pora berishni o‘z milliy qonunchiligida jinoyat sifatida belgilash va ushbu jinoyatni tekshirish, tergov qilish va jazolash majburiyatini oladilar. Ularning asosiy majburiyatlariga quyidagilar kiradi: korxonalar (faqatgina jismoniy shaxslar emas) ham chet el amaldorlariga pora berish uchun javobgar bo‘lishi mumkin bo‘lgan huquqiy tizim yaratish; jazolovchi, oldini oluvchi sanksiyalar joriy etish; chet el davlat amaldorlariga pora berish holatlarini samarali tergov qilish uchun amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan yurisdiksiya asosini yaratish; chet elda poraxo‘rlikka qarshi kurashda xorijiy huquqni muhofaza qilish organlari bilan hamkorlik qilish.
OECD konvensiyani bevosita ijro etish vakolatiga ega emas, biroq unga qo‘shilgan davlatlar tomonidan uni amalga oshirish jarayonini monitoring qiladi. Konvensiyani tatbiq etish bo‘yicha zarur qonun va qoidalarning qabul qilinishi hamda ijrosi har bir davlatning o‘z zimmasidagi majburiyat hisoblanadi. OECDning monitoring mexanizmi to‘rt bosqichli tekshiruv jarayoni orqali amalga oshiriladi. 4-bosqich esa 2016-yil 16-martda ishga tushirilgan. 1-bosqich a’zo davlatda konvensiyani amalga oshiruvchi qonunchilikni ko‘rib chiqishdan iborat bo‘lib, maqsad — ushbu qonunlarning yetarliligini baholashdir. 2-bosqich qonunchilikning amalda qanchalik samarali qo‘llanilayotganini baholaydi. 3-bosqich esa davlatlar konvensiyani, 2009-yilgi tavsiyani va 2-bosqich bo‘yicha berilgan tavsiyalarning ijrosini qanchalik ta’minlayotganini o‘rganadi. 4-bosqich esa har bir davlatning ehtiyojlariga moslashtirilgan, maxsus ko‘rinishdagi tekshiruvni nazarda tutadi. Har bir bosqich yakunida Pora berishga qarshi kurash bo‘yicha Ishchi guruhi jamoatchilikka ochiq hisobot tayyorlaydi. Ushbu hisobotlar “bir ovozdan — bitta davlatdan tashqari” tamoyili asosida qabul qilinadi, ya’ni tekshiruvdan o‘tayotgan davlat hisobotning chop etilishini to‘sib qo‘ya olmaydi.